Ostrvo dana pređašnjeg

 

"Meni je važno da na ovom mjestu na zemlji jedna linija postoji gdje s ove strane naredni dan jeste, a s one strane dan pređašnji" (Umberto Eko)

 

U novijoj političkoj istoriji Crne Gore nije bilo važnijeg datuma od 30.avgusta 2020.godine, dana kada je na parlamentarnim izborima poražen i politički delegitimisan autoritarni režim Demokratske partije socijalista i njenih satelita. Ako ni zbog čega drugo, zato jer se tog dana desila zvanično prva demokratska promjena vlasti u Crnoj Gori smjenom režima uspostavljenog još 1944. godine.

I dok značaj tog datuma uglavnom nije predmet javne debate, spor oko njegovog političkog i istorijskog značenja već pet godina je neuralgična tačka naše političke i društvene zbilje. Zbog toga su skoro svi izbori  unatrag pet godina u manjoj ili većoj mjeri bili plebiscit o 30.avgustu borba za njegovu ideološko-političku kontekstualizaciju. Premda su izborni rezultati ubjedljivo potvrđivali poraz prethodnog režima, pokazalo se da sami po sebi nisu dovoljni da u praksi konstituišu većinu koja dijeli jednoznačnu ili barem koherentnu političku predstavu o konačnom ishodu kako pojedinačnih izbora, tako i samog 30.avgusta.Postizborna koalicija koja vrši vlast u Budvi je epitom pomenute konfuzije, a neizvjesnost oko formiranja vlasti i ponavljanje izbora u Podgorici još jedan simptom duboke političke krize onog dijela crnogorskog društva koje je zahtijevalo korjenite promjene.

Za pristalice i protagoniste bivšeg režima, sadašnje opozicije, takve dileme nema: 30.avgust je lična i nacionalna tragedija. Lišena vlasti "očeva osnivača" Crna Gora je, tvrdi se, zavojevana i okupirana. Gubitak vlasti izazvao je stanje kolektivne egzistencijalne traume, a opozicioni status je prihvaćen samo kao nesrećan i provizoran sticaj okolnosti, greška istorije koja će naskoro biti ispravljena. U takvom svjetonazoru, ne postoje činjenice već samo agitpropovska tumačenja posredstvom kojih se svaki efemeran događaj, banalnost i trivijalan kuriozitet, predstavlja kao detalj jedinstvenog i šireg mozaika apokalipse.  To ide toliko daleko da se  notorni zločinci kao i uhapšeni visoki funkcioneri bivšeg režima – pripadnici organizovanih kriminalnih grupa I narko-kartela koje su, između ostalog, spaljivale leševe pobijenih i zakopavale krvave milione u dvorištu svojih kuća – bez zazora javno kandiduju kao heroji i mučenici borbe za “nacionalnu stvar”.

Na drugoj strani, nove vlasti su u odnosu na zatečeno stanje učinile krupan iskorak u podizanju životnog standarda Možemo osporavati način na koji je to urađeno ali ne i da je distribucija kolektivnih resursa pravičnije organizovana, materijalni standard života, makar privremeno, unaprijeđen. Upravljanje i raspolaganje državnim resursima je politički demonopolizovano, značajno suzbijen uticaj paradržavnih centara moći bivšeg režima, omogućen demokratski pluralizam tako da nacionalna i politička pripadnost više nisu razlog za progon.

Međutim, kao što je unapređenje materijalnih standarda dovelo do povećane potrošnje i prouzrokovalo inflaciju, tako se i u emancipovanoj političkoj sferi zapatio svojevrsni konzumerizam u kome su političke i građanske slobode postale eksces kolektivne moralne dezorijentacije. Dogodilo nam se, dakle, sve ono što se inače događa u sličnim prilikama. Cvetan Todorov takvu situaciju opisuje kao “post-totalitarnu melanholiju”. Jasni etički i vrednosni orijentiri netragom su uklonjeni iz javnog prostora ili su zaklonjeni velom guste magle malograđanskog konformizma. Građanske vrline su otišle u bescijenje glasanjem pomoću  “kalkulatora zarade” ili konvertovane u mogućnost zaposlenja i karijernog napredovanja u državnom sektoru. Ali kako primjećuje Todorov, oni koji nisu iskusili poniženje zbog dugotrajnog lišavanja same mogućnosti zadovoljenja bazičnih životnih potreba, materijalne sigurnosti i samopotvrde, nemaju pravo da osuđuju one koji su pohrlili da ih što prije ispune.

    A kako to uobičajeno biva nakon smjene autokratskih i dugotrajnih režima, preko noći se formirao i poseban oportunističko-konvertitski sloj društva. Naturščici iz zadnjeg plana promo spotova, skutonoše sa začelja lokalnih izbornih listi DPS-a, kao i oni koji nikada nijesu izgubili izbore jer su apstinirali ili nepogrešivo birali pobjednike, preko noći su došli do najvažnijih državnih pozicija, objeručke prihvaćeni od  "atestiranih oslobodilaca", zbog njihove izvježbanosti u poltronstvu i niske cijene nadnice za strah od gubitka milosti vlasti. Umjesto vlasti principa, (re)afirmisan je princip vlasti koja je sama sebi cilj i uzrok. Etabliran je tržišni model političkog razmišljanja I djelovanja koji sugeriše da se glasa i angažuje za stranke koje nude najbolje šanse da se posredstvom učešća u vlasti dođe do filistarskih privilegija i uticaja.

Tako smo svjedočili rađanju i uzdizanju duha političke tragedije iz duha političke trgovine. Posle manjinske vlade stvorene paktom Đukanović-Abazović, moralna uporišta politike i formalno su zamijenjena zakulisnim dogovorima i merkantilnim kriterijumima u čemu svoj udio imaju i oni koji su nominalno izvan takvih dogovora. Politički realizam je postao izgovor za moralni nihilizam. Dezavuisan je svaki ozbiljan pokušaj da se virulentno nasljeđe prethodnog režima transparentno podvrgne institucionalnoj, moralnoj i političkoj dekonstrukciji. Glad za istinom i pravdom politički je etiketirana i proskribovana kao “revanšizam” i pokušaj kriminalizacije “suverenističkog bloka”, a nekažnjivost prihvaćena kao simptom neizlječive bolesti čija je dijagnoza “nemoć države”. A da nije u pitanju apstraktno teoretisanje, treba se samo podsjetiti da je jedan službenik tajne policije zbog pritiska savjesti opterećene saznanjem da je bio saučesnik u teškim zločinima, izvršio samoubistvo, obavještavajući cjelokupnu javnost o razlozima i motivu tog nesrećnog čina. On je još jedna prećutana žrtva moralnog posrnuća društva, koje nije u stanju da gradi zajednicu vrijednosti koje nemaju tržišno opravdanje. Poruka "uzmite kokice" najbolje oslikava karnevalizaciju zbilje i korupciju individualne moralne odgovornosti, bez koje je svaka zajednica osuđena na propast, stvaranjem iluzije da postoji nevidljiva "ruka pravde" koja nas oslobađa bilo kakve lične obaveze na tom planu osim da se prepustimo uživanju u spektaklu. Ali čak i na nivou banalne metafore, postavlja se pitanje kome pripada, šta i kako vodi "ruku pravde", osim ako se "ruka pravde" ne zamišlja kao Stvar, samovlasni horor entitet iz komične priče o "Porodici Adams".

Za one koji to ne znaju – a čini se da je takvih najviše u crnogorskom parlamentu – može zvučati šokantno saznanje da istina i pravda nisu u nadležnosti pravosuđa. Pravosuđe ne sprovodi pravdu i ne otkriva istinu, nego se stara o primjeni zakona na činjenično stanje koje je utvrđeno u zakonom propisanom postupku. Zato je i moguće da se usljed nedostaka zakonito pribavljenih dokaza vinovnici najtežih krivičnih djela pravosnažno oslobađaju odgovornosti. Zbog toga je u šest krivičnih predmeta za ubistva počinjena tokom '90ih u Crnoj Gori nastupila apsolutna zastara krivičnog gonjenja. Sa formalne tačke gledišta, sve kada bi danas bili identifikovani, vinovnici pomenutih zločina slobodni su i punopravni građani ovog društva. I ne zna se da li je po društvo razornija sama ta činjenica ili ravnodušnost s kojom je takva informa primljena u građanstvu. Prebacivanje odgovornosti na stanje u pravosuđu je samo pokušaj da se izbjegne osuda vlastite savjesti.   Ne postoji niti jedna jedina državna institucija kojoj bi u opisu posla bilo da utvrđuje istinu i sprovodi pravdu. Načelo pravičnosti je samo teorijski zamišljen I rijetko primjenjiv derivativni korektiv sudske prakse.  Istina i pravda su vrijednosti koje iskrsavaju samo povodom konkretnog čovjeka i zajednice. Očekivanje da će državni službenici  pokazati građanske vrline kojih nema u samom društvu je prijatna samoobmana, nešto slično uvjerenju da će najamna vojska nadomjestiti nedostatak volje da se suprotstavimo neprijatelju.  A još je u rimskom pravu važilo da se zaštita države uživa samo ukoliko pojedinac i sam pokaže stvarnu hrabrost u otporu bezakonoj sili ili zaštiti svojih dobara jer “pretor ne štiti kukavice”.  

Što nas vraća na događaje koji su neposredno prethodili 30.avgustu. Oklevetane ili isprazno glorifikovane litije bile su konkretan protest protiv samovolje i bezakonja bivšeg režima uperenog protiv Srpske pravoslavne crkve, ali su prije i iznad svega bila duhovna pobuna, tokom koje se spontano oblikovala svijest o pripadnosti zajednici i tome šta ta pripadnost znači. Poruka "Ne damo svetinje" imala je širi i dublji smisao od jednog protestnog slogana, svjedočeći da se brani politička vrijednost duhovnog bića zajednice. Ono što se pogrdno etiketiralo kao klerikalizacija društva u stvari je bila sakralizacija oskrnavljenog duhovnog dostojanstva čovjeka kao zoon politikona. To probuđeno duhovno dostojanstvo političkog prizvanja svakog pojedinca, a ne ova ili ona politikantska mudrost i strategija, srušilo je mafijaško-autoritarnu vlast DPS-a. Vlasti formirane na osnovu izborne volje od  30.avgusta imale su šansu ali i dužnost da iskoriste oslobođeni politički potencijal i državnom politikom artikulišu I koliko je moguće ostvare zahtjev za obnavljanjem zajednice na temelju principa da su odgovornost i hrabrost u borbi za  istinu, pravdu I opšte dobro, sveta dužnost svakog čovjeka, a da je sveta obaveza države da takvu hrabrost I odgovornost beskompromisno štiti. Jer sveto konstituiše zajednicu, a odgovor na pitanje šta je sveto za zajednicu i jeste politika kao aristotelijanski fronesis, razborito odlučivanje o stvarima koje doprinose dobrom životu u cjelini a  čiji je dio i jurisprudencija.

Svaki čovjek jednako je pozvan da u konkretnoj životnoj situaciji ostvari autentičan odnos sa istinom i pravdom. Valjano politički uređena zajednica je ona koja u tom odnosu posreduje zakonom i javnim poretkom. Građanistička bigoterija, kao savremeno farisejstvo, odbija da u javnu svijest integriše saznanje o duhovnom porijeklu svake građanske vrline kako bi pred javnošću sakrila da ih sama ne posjeduje. Politički uticaj Crkve prije svjedoči o moralnoj apatiji I imanentnom nedostatku legitimiteta političkih i društvenih institucija koje su se upregle da eliminišu klerikalizam, nego o neprimjerenim političkim ambicijama crkvene jerarhije.  Teza o usponu klerikalizma služi tome da se iz našeg vidokruga trajno eliminiše suštinski zahtjev za moralnom obnovom političke zajednice.

Zbog toga I mnogo čega još, pored sveprisutnog evrolakejstva, koristoljubiva ravnodušnost je I dalje ključni ideološki sadržaj naše političke svakodnevice. Svijest o zločinima i bezakonju se potiskuje dnevnopolitičkim šaradama, retorika beskrajnih afera zaglušuje glas savjesti i sprečava suočavanje sa moralnim sudom. Riječju, uskraćuje se i obesmišljava ne samo kolektivna nego I lična potreba za pokajanjem koje je oglašeno “srednjevjekovnom zabludom”. A bez pokajanja, niko se ne može izbaviti od zamke pređašnjeg grijeha i stare laži. 

Vrativši se na početak ovog teksta, zaključak je da je pobjeda od 30.avgusta, pet godina kasnije,  aklamativnim konsenzusom čitave političke klase, ispražnjena od smisla. Onog smisla koji je pojava litijskog pokreta dovoljno jasno formulisala a do čije političke transmisije nije došlo. U tome leži istorijska odgovornost novih vlasti. Kao što kaže Ivan Iljič, kvarenje najboljeg je najgori vid korupcije.  I čini se da nije daleko trenutak u kome će se ovakva korupcija formalizovati parlamentarnom koalicijom dijela sadašnje vlasti sa ostacima bivšeg režima. 

Biće to signal da smo se nakon kratkotrajne vožnje trajektima “30.avgust” i “Ruka pravde” u pauzi između dvije sjednice Anketnog odbora obreli tamo gdje smo i bili – ostrvu dana pređašnjeg.